सिम्रौनगढको समृद्धि कहिले? इतिहासको गौरवलाई आधुनिक विकाससँग जोड्ने अबको बाटो

लेख: रामबाबु मेहता
बारा जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा अवस्थित सिम्रौनगढ केवल एउटा नगरपालिका होइन, यो नेपालको ऐतिहासिक सभ्यता, सांस्कृतिक पहिचान र गौरवशाली अतीतसँग जोडिएको भूमि हो। १२औँ शताब्दीदेखि इतिहासमा विशेष महत्त्व राख्दै आएको सिम्रौनगढ कुनै समय मिथिला क्षेत्रको राजनीतिक, सांस्कृतिक तथा प्रशासनिक शक्तिको केन्द्रका रूपमा परिचित थियो। तर विडम्बना, जुन भूमिले इतिहासमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान स्थापित गर्‍यो, त्यही भूमि आज आधुनिक विकासको दौडमा अपेक्षित गति लिन नसकेको गुनासो सुनिन्छ।

इतिहासले सिम्रौनगढलाई गौरव दिएको छ, तर वर्तमानले त्यस गौरवलाई आर्थिक समृद्धि र आधुनिक विकासमा रूपान्तरण गर्न सकेको छैन। यसको जिम्मेवारी कसको हो? राज्यको, स्थानीय सरकारको, राजनीतिक नेतृत्वको वा विकासका प्राथमिकता निर्धारण गर्न नसक्ने समग्र राजनीतिक र प्रशासनिक संरचनाको? यी प्रश्नको निष्पक्ष समीक्षा नगरी सिम्रौनगढको भविष्य निर्माण गर्न सकिँदैन।

इतिहासमा गौरव, वर्तमानमा विकासको प्रतीक्षा

सिम्रौनगढको ऐतिहासिक महत्त्वलाई केवल पुराना भग्नावशेष र ऐतिहासिक कथामा सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। यसको इतिहास आफैँमा पर्यटन, अनुसन्धान, शिक्षा, सांस्कृतिक संरक्षण र स्थानीय अर्थतन्त्रको विकास गर्ने आधार हो। तर ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण, व्यवस्थित प्रचारप्रसार, पर्यटकमैत्री पूर्वाधार र दीर्घकालीन विकास योजनाको अभावले यो सम्भावना पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन।

सिम्रौनगढका नागरिकले लामो समयदेखि राज्यबाट पर्याप्त ध्यान नपाएको महसुस गर्दै आएका छन्। संघीय व्यवस्था लागू भएपछि स्थानीय तहले नागरिकको घरदैलोमै सेवा पुर्‍याउने र स्थानीय आवश्यकताअनुसार विकास गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो। तर दुई कार्यकालका स्थानीय सरकारको कामको मूल्यांकन गर्दा सडक निर्माण, नाला, चापाकल वितरण तथा अन्य आधारभूत पूर्वाधारमै विकासको ठूलो हिस्सा सीमित भएको स्थानीय नागरिकको गुनासो छ।

सडक, नाला र खानेपानीका लागि चापाकल आवश्यक छैनन् भन्ने होइन। यी जनजीवनका आधारभूत आवश्यकता हुन्। तर विकासको अर्थ यतिमै सीमित हुँदैन। सडक बनेपछि त्यसबाट उत्पादन बजारसम्म पुग्नुपर्छ, नाला बनेपछि बस्ती व्यवस्थित हुनुपर्छ, खानेपानीको सुविधा पुगेपछि नागरिकको जीवनस्तर उकासिनुपर्छ। विकासको वास्तविक उपलब्धि भनेको नागरिकको आय वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, शिक्षा र स्वास्थ्यमा सुधार तथा नगरको आर्थिक गतिविधिमा विस्तार हुनु हो।

प्रश्न सडक बनेको छ कि छैन भन्ने मात्र होइन, सडकले सिम्रौनगढको अर्थतन्त्रलाई कति अगाडि बढायो भन्ने हो।

सिम्रौनगढको विकासमा राज्यको प्राथमिकता खोइ?

ऐतिहासिक महत्त्व बोकेका स्थललाई संरक्षण र विकास गर्न संघ, प्रदेश तथा स्थानीय सरकारबीच स्पष्ट समन्वय आवश्यक हुन्छ। तर सिम्रौनगढको विकासलाई स्थानीय सडक निर्माणको योजनामा मात्र सीमित राखियो भने यसको सम्भावना साकार हुन सक्दैन।

संघीय सरकारले ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धन र रणनीतिक पूर्वाधारमा लगानी गर्नुपर्छ। प्रदेश सरकारले क्षेत्रीय सडक सञ्जाल, कृषि बजार, उद्योग, पर्यटन मार्ग र सीप विकासका कार्यक्रम अघि बढाउन सक्छ। स्थानीय सरकारले जग्गा तथा सम्पदाको संरक्षण, बस्ती व्यवस्थापन, स्थानीय सेवा प्रवाह, बजार पूर्वाधार र लगानीमैत्री वातावरण निर्माणमा नेतृत्व लिनुपर्छ।

सिम्रौनगढको विकासका लागि तीनै तहका सरकारको बजेट र योजनालाई एउटै दीर्घकालीन लक्ष्यसँग जोड्नुपर्छ। हरेक वर्ष छुट्टाछुट्टै योजना बनाउने, बजेट खर्च गर्ने र उपलब्धिलाई भौतिक संरचनाको संख्याबाट मात्र मापन गर्ने प्रवृत्तिले नगरको समग्र रूपान्तरण गर्न सक्दैन।

ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण, व्यापार विस्तार, कृषि आधुनिकीकरण र रोजगारी सिर्जनालाई प्राथमिकतामा नराखेसम्म विकासको अनुभूति नागरिकको दैनिक जीवनमा पुग्न कठिन हुन्छ।

पहिलो सम्भावना : ऐतिहासिक पर्यटनको केन्द्र

सिम्रौनगढलाई आधुनिक विकाससँग जोड्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार यसको इतिहास हो। तर इतिहास आफैँले पर्यटक आकर्षित गर्दैन। इतिहासलाई व्यवस्थित रूपमा संरक्षण, व्याख्या र प्रचार गर्नुपर्छ।

यसका लागि सर्वप्रथम पुरातात्त्विक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको वैज्ञानिक अभिलेखीकरण, नक्सांकन र संरक्षण आवश्यक छ। पुरातत्त्व विभाग, संस्कृति तथा पर्यटनसम्बन्धी सरकारी निकाय, स्थानीय सरकार र इतिहासविद्हरूको सहभागितामा सिम्रौनगढको ऐतिहासिक सम्पदाको विस्तृत अध्ययन गरिनुपर्छ।

त्यसपछि ऐतिहासिक स्थलसम्म पुग्ने सडक, सूचना पाटी, पदमार्ग, सरसफाइ, सुरक्षित आवागमन, सार्वजनिक शौचालय, खानेपानी र पर्यटक सूचना केन्द्रको व्यवस्था गर्नुपर्छ। स्थानीय युवालाई पर्यटक गाइड, सम्पदा व्याख्याता, आतिथ्य सेवा तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालनसम्बन्धी तालिम दिन सकिन्छ।

सिम्रौनगढको इतिहासलाई विद्यालयको स्थानीय पाठ्यक्रम, वृत्तचित्र, पुस्तक, डिजिटल अभिलेख र प्रचार सामग्रीमार्फत नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनुपर्छ। मधेश प्रदेशका अन्य ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्यसँग जोडेर पर्यटन मार्ग निर्माण गर्न सकिन्छ।

पर्यटक आएपछि स्थानीय होटल, भोजनालय, यातायात, हस्तकला, कृषि उत्पादन र अन्य सेवाको माग बढ्छ। यसले नगरमा रोजगारी र आम्दानी सिर्जना गर्छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षण नगरी पर्यटनको नाममा जथाभावी निर्माण गर्नु विकास होइन। ऐतिहासिक स्थलको मौलिकता जोगाएर मात्रै पर्यटन विस्तार गर्नुपर्छ।

दोस्रो सम्भावना : कृषिलाई आधुनिक अर्थतन्त्रमा रूपान्तरण

सिम्रौनगढ र आसपासको क्षेत्रको अर्को प्रमुख सम्भावना कृषि हो। कृषिमा निर्भर नागरिकको जीवनस्तर उकास्न परम्परागत खेती प्रणालीबाट आधुनिक, बजारमुखी र उत्पादनमूलक कृषि प्रणालीतर्फ जान आवश्यक छ।

किसानले उत्पादन गर्ने तर उचित मूल्य नपाउने, बिचौलियामा निर्भर रहनुपर्ने, भण्डारणको अभाव हुने र बजारसम्म उत्पादन पुर्‍याउन कठिनाइ भोग्ने समस्याको समाधान नगरी कृषि क्षेत्र समृद्ध हुन सक्दैन।

यसका लागि नगरपालिकाले कृषि उत्पादनको तथ्यांक संकलन गरी कुन वडामा कुन बालीको सम्भावना बढी छ भन्ने आधारमा कृषि योजना बनाउनुपर्छ। सिँचाइ, कृषि प्राविधिक सेवा, उन्नत बीउ, माटो परीक्षण, कृषि यान्त्रीकरण र उत्पादनको बजार व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

कृषि उपज संकलन केन्द्र, शीतभण्डार, खाद्यान्न भण्डारण गृह र किसानले उचित मूल्य पाउने बजार प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। धान, गहुँ, दलहन, तरकारी तथा अन्य स्थानीय उत्पादनको प्रशोधन र प्याकेजिङ गर्ने साना उद्योग स्थापनाका लागि सहुलियतपूर्ण कर्जा, प्राविधिक सहयोग र उद्यमशीलता तालिम उपलब्ध गराउनुपर्छ।

किसानले कच्चा उत्पादन मात्र बेच्नुभन्दा त्यसको प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिबाट आम्दानी बढाउन सके सिम्रौनगढको आर्थिक आधार बलियो बन्न सक्छ।

तेस्रो सम्भावना : व्यापार र उद्योगको नयाँ ढोका

सिम्रौनगढको भौगोलिक अवस्थिति, सीमावर्ती क्षेत्रसँगको सम्बन्ध र स्थानीय बजारको सम्भावनालाई आर्थिक विकाससँग जोड्न सकिन्छ। तर व्यापार विस्तारका लागि सडकको गुणस्तर मात्र पर्याप्त हुँदैन। व्यवस्थित बजार, ढुवानी सुविधा, भन्सार तथा सीमा व्यापारसम्बन्धी सहजीकरण, व्यवसाय दर्ता, सुरक्षित लगानी वातावरण र आवश्यक औद्योगिक पूर्वाधार पनि चाहिन्छ।

स्थानीय आवश्यकता र कृषि उत्पादनसँग सम्बन्धित साना तथा मझौला उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ। खाद्य प्रशोधन, कृषि उपकरण मर्मत, डेरी, मसला प्रशोधन, प्याकेजिङ, निर्माण सामग्री तथा अन्य स्थानीय सम्भावनामा आधारित व्यवसायले रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छन्।

यसका लागि नगरपालिकाले निजी क्षेत्र, सहकारी, बैंक तथा वित्तीय संस्था र उद्यमीहरूसँग साझेदारी गर्नुपर्छ। उद्योग सञ्चालन गर्न चाहने युवालाई व्यवसाय योजना बनाउने, कर्जा प्राप्त गर्ने, बजार खोज्ने र उत्पादनको गुणस्तर कायम गर्ने विषयमा सहयोग गर्नुपर्छ।

सिम्रौनगढमा उद्योग स्थापना गर्न सकिने सम्भावित क्षेत्रको अध्ययन गरी वातावरणीय मापदण्डअनुसार पूर्वाधार विकास गर्नुपर्छ। उद्योगको नाममा खेतीयोग्य जमिन र ऐतिहासिक सम्पदामाथि अनियन्त्रित दबाब सिर्जना गर्नु हुँदैन।

चौथो सम्भावना : शिक्षा, स्वास्थ्य र युवाका लागि अवसर

कुनै पनि नगरको विकासको वास्तविक आधार त्यहाँका नागरिकको क्षमता हो। सडक र भवन निर्माणसँगै गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र सीप विकासमा लगानी गर्न नसके दीर्घकालीन समृद्धि सम्भव हुँदैन।

सिम्रौनगढका सामुदायिक विद्यालयमा शिक्षाको गुणस्तर सुधार, शिक्षकको नियमितता, प्रविधिमैत्री शिक्षण र प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, विद्युत्, मेसिन मर्मत, निर्माण र उद्यमशीलतासँग सम्बन्धित तालिमले स्थानीय युवालाई रोजगारी तथा स्वरोजगारीका अवसर दिन सक्छ।

स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक जनशक्ति, औषधि, उपकरण र गुणस्तरीय सेवाको व्यवस्था गर्नुपर्छ। गर्भवती महिला, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र विपन्न परिवारलाई सहज स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु स्थानीय विकासको महत्त्वपूर्ण सूचक हो।

स्थानीय युवालाई रोजगारीका लागि बाहिर जान बाध्य बनाउने अवस्थालाई घटाउन नगरभित्रै आर्थिक अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। युवाको सीप र क्षमतालाई नगर विकासको योजनासँग जोड्नु आवश्यक छ।

पाँचौँ सम्भावना : व्यवस्थित र प्रविधिमैत्री आधुनिक सहर

सिम्रौनगढलाई आधुनिक सहर बनाउन जथाभावी भवन निर्माण र सडक विस्तार मात्रै पर्याप्त हुँदैन। व्यवस्थित सहरी योजना आवश्यक छ।

नगरपालिकाले विज्ञको सहभागितामा दीर्घकालीन भू-उपयोग योजना, सडक सञ्जाल, ढल तथा वर्षाको पानी निकास, फोहोरमैला व्यवस्थापन, सार्वजनिक स्थल, खुला क्षेत्र, पार्किङ, हरियाली र बजार व्यवस्थापनको योजना तयार गर्नुपर्छ।

नगरको केन्द्र, ऐतिहासिक क्षेत्र, व्यापारिक क्षेत्र र आवासीय क्षेत्रको आवश्यकताअनुसार विकासको मापदण्ड निर्धारण गर्नुपर्छ। खानेपानी, विद्युत्, इन्टरनेट र डिजिटल सार्वजनिक सेवाको पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ।

नगरपालिकाको बजेट, ठेक्का, योजनाको लागत, निर्माणको गुणस्तर र सम्पन्नताको अवस्थालाई सार्वजनिक डिजिटल प्रणालीमा राख्न सकिन्छ। नागरिकले आफ्नो वडामा कति बजेट आयो, कुन योजना सञ्चालन भयो र कति खर्च भयो भन्ने कुरा सहजै हेर्न पाउनुपर्छ।

विकासको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न उपभोक्ता समिति, प्राविधिक, जनप्रतिनिधि, सञ्चारकर्मी र नागरिक समाजको सहभागितामा प्रभावकारी अनुगमन व्यवस्था बनाउनुपर्छ। योजना सम्पन्न भएको प्रमाणपत्र मात्र होइन, त्यसले नागरिकलाई दिएको लाभसमेत मूल्यांकन गर्नुपर्छ।

अबको पाँच वर्षका लागि स्पष्ट कार्ययोजना चाहिन्छ

सिम्रौनगढको विकासका लागि अर्को चुनावको घोषणापत्र पर्खिने होइन, कार्यान्वयन गर्न सकिने योजनासहितको दीर्घकालीन विकास खाका बनाउनुपर्छ।

पहिलो वर्ष: नगरको आर्थिक, सामाजिक, पुरातात्त्विक र पूर्वाधार अवस्थाको विस्तृत अध्ययन गर्ने। ऐतिहासिक सम्पदाको अभिलेखीकरण गर्ने। नागरिकका प्राथमिकता पहिचान गर्ने र नगरको विकासको आधाररेखा तयार गर्ने।

दोस्रो वर्ष: ऐतिहासिक सम्पदा संरक्षणका प्राथमिक योजना सुरु गर्ने। कृषि संकलन केन्द्र, बजार सुधार, खानेपानी तथा ढल व्यवस्थापन र सीप विकासका कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने।

तेस्रो वर्ष: पर्यटन मार्ग, कृषि प्रशोधन, साना उद्योग र निजी क्षेत्रको लगानी विस्तार गर्ने। विद्यालय तथा स्वास्थ्य संस्थाको सेवाको गुणस्तर सुधार गर्ने।

चौथो वर्ष: पर्यटन, कृषि र व्यापारसँग सम्बन्धित व्यवसायको बजार विस्तार गर्ने। रोजगारी सिर्जना, उद्यमको संख्या र स्थानीय आम्दानीमा आएको परिवर्तनको मूल्यांकन गर्ने।

पाँचौँ वर्ष: कार्ययोजनाको स्वतन्त्र समीक्षा गर्ने। सफल योजनालाई विस्तार गर्ने र असफल योजनाका कमजोरी सुधार गर्ने।

यी चरणमा काम गर्न नगरपालिकाको आन्तरिक स्रोतले मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। त्यसैले संघीय र प्रदेश सरकारका सम्बन्धित मन्त्रालय, पुरातत्त्व विभाग, पर्यटनसम्बन्धी निकाय, विकास साझेदार, बैंक तथा निजी क्षेत्रसँग समन्वय गरी लगानी जुटाउनुपर्छ। प्रत्येक योजनाको लागत, स्रोत, जिम्मेवार निकाय र समयसीमा पहिल्यै स्पष्ट गर्नुपर्छ।

विकासको बाधक स्रोतको अभाव मात्र होइन, प्राथमिकताको प्रश्न पनि हो

सिम्रौनगढको विकासमा बजेट अभाव, प्रशासनिक जटिलता, प्राविधिक जनशक्तिको कमी वा संघीय र प्रदेश सरकारसँगको कमजोर समन्वयजस्ता समस्या हुन सक्छन्। तर यस्ता चुनौतीको समाधान खोज्नु पनि नेतृत्वको जिम्मेवारी हो।

नगरपालिकाले उपलब्ध बजेटलाई साना-साना योजनामा छर्नुभन्दा दीर्घकालीन आर्थिक लाभ दिने प्राथमिक योजनामा केन्द्रित गर्नुपर्छ। प्रत्येक वर्ष नयाँ योजना घोषणा गर्नुभन्दा अधुरा आयोजना सम्पन्न गर्ने, निर्माण भएका संरचनाको मर्मत गर्ने र नागरिकलाई प्रत्यक्ष लाभ दिने परियोजनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

त्यसैगरी, विकासका नाममा गरिने खर्चको सार्वजनिक परीक्षण हुनुपर्छ। जनप्रतिनिधिले नागरिकसमक्ष वार्षिक रूपमा आफ्नो प्रगति प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। नागरिकले प्रश्न गर्ने, सञ्चारमाध्यमले तथ्यका आधारमा समीक्षा गर्ने र सम्बन्धित निकायले जवाफ दिने लोकतान्त्रिक अभ्यास बलियो हुनुपर्छ।

स्थानीय सरकारको सफलता कति बजेट खर्च भयो भन्नेमा मात्र होइन, त्यो खर्चबाट कति रोजगारी सिर्जना भयो, किसानको आम्दानी कति बढ्यो, विद्यालयको सिकाइ कति सुधारियो, स्वास्थ्य सेवा कति सहज भयो र ऐतिहासिक सम्पदा कति सुरक्षित भए भन्ने आधारमा मापन गरिनुपर्छ।

निष्कर्ष : इतिहासको गौरवलाई भविष्यको समृद्धिमा बदलौँ

सिम्रौनगढको समस्या सम्भावनाको अभाव होइन, सम्भावनालाई व्यवस्थित विकासमा बदल्ने दीर्घकालीन दृष्टि, प्रभावकारी योजना र समन्वित कार्यान्वयनको आवश्यकता हो। सडक, नाला र चापाकल आधारभूत विकासका हिस्सा हुन्, तर तिनैलाई समग्र विकासको अन्तिम उपलब्धि मान्न सकिँदैन।

१२औँ शताब्दीदेखिको ऐतिहासिक पहिचान बोकेको सिम्रौनगढलाई पुरातात्त्विक सम्पदा संरक्षण, पर्यटन, आधुनिक कृषि, व्यापार, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य र प्रविधिको एकीकृत केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना छ। यसका लागि स्थानीय सरकारको सक्रियता, संघीय र प्रदेश सरकारको लगानी, निजी क्षेत्रको सहभागिता र नागरिकको निगरानी एकसाथ आवश्यक छन्।

अब सिम्रौनगढका नागरिकले पनि विकासको मूल्यांकन गर्ने आधार परिवर्तन गर्नुपर्छ। कति सडक बने, कति नाला खनिए र कति चापाकल वितरण भए भन्ने प्रश्नसँगै कति रोजगारी सिर्जना भयो, कति पर्यटक आए, किसानको आम्दानी कति बढ्यो, कति उद्योग खुले र ऐतिहासिक सम्पदा कति संरक्षित भए भन्ने प्रश्न सोध्नुपर्छ। सिम्रौनगढको इतिहास विगतको गौरव मात्र होइन, भविष्य निर्माण गर्ने आर्थिक र सांस्कृतिक पुँजी पनि हो। त्यसलाई संरक्षण गर्दै आधुनिक विकासको आधार बनाउन सके यो क्षेत्र फेरि आफ्नो पहिचान स्थापित गर्न सक्छ।

इतिहासले सिम्रौनगढलाई गौरव दिएको छ, अब वर्तमान पुस्ताले विकासको पहिचान दिनुपर्छ।

सिम्रौनगढलाई विगतको भग्नावशेषमा सीमित राख्ने कि इतिहास, कृषि, व्यापार र पर्यटनको आधारमा समृद्ध आधुनिक नगर बनाउने—यो निर्णय आजको नीति, योजना र कार्यान्वयनले गर्नेछ। अब सिम्रौनगढलाई आश्वासन होइन, स्पष्ट दृष्टिकोण, मापनयोग्य लक्ष्य र परिणाममुखी विकास चाहिएको छ।