के अब नेपाली कांग्रेस तीन टुक्रामा विभाजित हुन्छ?

अधिवक्ता,नीलकमल चौहान
भविष्य कसैले निश्चित रूपमा देखेको हुँदैन। तर वर्तमानमा विकसित भइरहेका राजनीतिक घटनाक्रम, नेताहरूको गतिविधि, पार्टीभित्रको शक्ति–सन्तुलन र विगतका राजनीतिक अभ्यासका आधारमा भोलि के हुन सक्छ भन्ने अनुमान भने गर्न सकिन्छ।
हिजोसम्म नेपाली कांग्रेस पार्टी दुई धारमा विभाजित हुन सक्ने मेरो बुझाइ थियो। तर पछिल्लो राजनीतिक अवस्था, पार्टीभित्र देखिएको नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा र विशेषगरी शेरबहादुर देउवा अब कुन रणनीतिका साथ अघि बढ्छन् भन्ने विषयलाई हेर्दा नेपाली कांग्रेस दुई होइन, तीन धारमा विभाजित हुन सक्ने सम्भावना देखिन थालेको छ।
यो केवल मेरो व्यक्तिगत अड्कल मात्र होइन। यसका पछाडि केही राजनीतिक आधार, घटनाक्रम र परिस्थितिहरू छन्।
पहिलो आधार : गगन थापाको नेतृत्वप्रतिको दाबी
नेपाली कांग्रेसभित्र लामो राजनीतिक संघर्षपछि गगन थापाले सभापति पद प्राप्त गरेको अवस्था हो भने उनले त्यो पद सजिलै छाड्ने सम्भावना कम देखिन्छ। लामो समयदेखि परिवर्तन, पुस्तान्तरण र नयाँ नेतृत्वको पक्षमा आवाज उठाउँदै आएका थापाका लागि सभापति पद केवल एउटा राजनीतिक पद मात्र नभई आफ्नो राजनीतिक यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धि पनि हो।
त्यसैले पार्टीभित्र नयाँ पुस्ताको नेतृत्व स्थापित गर्ने उद्देश्यका साथ उनले आफ्नो राजनीतिक आधार बलियो बनाउने प्रयास गर्ने सम्भावना छ।
यदि गगन थापा आफ्नो नेतृत्वबाट पछि हट्दैनन् र पुरानो नेतृत्वसँग सहकार्यको सम्भावना कमजोर हुँदै जान्छ भने कांग्रेसभित्र एउटा स्पष्ट नयाँ शक्ति–केन्द्र निर्माण हुन सक्छ।
दोस्रो आधार : शेखर कोइरालाको सक्रियता
केही समयसम्म शेखर कोइरालाको धार तुलनात्मक रूपमा शान्त देखिए पनि पछिल्लो समय उहाँ जसरी पनि सभापति बन्ने तयारीमा रहेको राजनीतिक संकेतहरू देखिन थालेका छन्।
शेखर कोइरालाको आफ्नै राजनीतिक आधार, लामो राजनीतिक पृष्ठभूमि र पार्टीभित्र रहेको समर्थक समूह छ। त्यसैले उहाँले सभापतिको दाबी छाड्ने अवस्था नआएमा कांग्रेसभित्र अर्को शक्तिशाली ध्रुव निर्माण हुन सक्छ।
यदि एकातिर गगन थापा र अर्कोतिर शेखर कोइराला नेतृत्वको दाबीमा दृढ रहनुभयो भने पार्टीभित्र नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा अझ तीव्र बन्न सक्छ।
तेस्रो आधार : शेरबहादुर देउवाको रणनीति
अब सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न शेरबहादुर देउवाले के गर्नुहुन्छ भन्ने हो।
देउवा नेपाली कांग्रेसको लामो समयदेखि प्रभावशाली नेता हुनुहुन्छ। उहाँसँग पार्टी संगठन, राजनीतिक अनुभव र आफ्नो पक्षमा रहेको महत्वपूर्ण शक्ति छ। त्यसैले उहाँले पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव जोगाउने प्रयास गर्नु स्वाभाविक हो।
यससँगै देउवा र उहाँसँग जोडिएको राजनीतिक समूहका लागि पार्टीको नेतृत्व तथा आफ्नो राजनीतिक प्रभाव जोगाउनु महत्वपूर्ण विषय बन्न सक्छ।
विशेषगरी पारिवारिक तथा राजनीतिक विवादहरूबाट आफ्नो समूहलाई जोगाउने र पार्टीभित्र आफ्नो प्रभाव कायम राख्ने उद्देश्यले देउवाले नयाँ राजनीतिक रणनीति अख्तियार गर्न सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ।
यही कारणले कांग्रेसभित्र गगन–शेखर–देउवा गरी तीनवटा शक्ति–केन्द्र बन्ने सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
चौथो आधार : युवापुस्ताको बदलिँदो दृष्टिकोण
नेपाली कांग्रेसका लागि सबैभन्दा गम्भीर चुनौती पार्टीभित्रको नेतृत्व संघर्ष मात्र होइन, जनताको बदलिँदो धारणा पनि हो।
विशेषगरी युवापुस्ताले परम्परागत राजनीतिक दलहरूलाई पुरानै दृष्टिकोणबाट हेर्न छाडेको छ। भ्रष्टाचार, राजनीतिक संरक्षणवाद, अवसरवाद, सत्ता केन्द्रित राजनीति र नेताहरूको व्यक्तिगत स्वार्थप्रति युवापुस्तामा असन्तुष्टि बढ्दै गएको देखिन्छ।
कांग्रेसजस्तो ऐतिहासिक पार्टीप्रति पनि युवाहरूले प्रश्न उठाउन थालेका छन्। पार्टीमाथि लाग्ने भ्रष्टाचार तथा अनियमितताका आरोप, सरकारमा हुँदा भएका विवादास्पद निर्णय र नेतृत्वको कार्यशैलीले पार्टीको जनधारणा प्रभावित पार्न सक्छ।
तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—कुनै पनि राजनीतिक दलका सबै नेता वा कार्यकर्तालाई भ्रष्ट वा देशद्रोहीको रूपमा चित्रण गर्नु उचित हुँदैन। आरोप र प्रमाण फरक कुरा हुन्। लोकतान्त्रिक बहसमा व्यक्तिमाथि आरोप लगाउँदा तथ्य, प्रमाण र कानुनी प्रक्रियालाई आधार बनाउनुपर्छ।
कांग्रेसका लागि वास्तविक खतरा विभाजनभन्दा पनि विश्वासको संकट
नेपाली कांग्रेसको अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती पार्टी फुट्नु मात्र होइन, जनताबीच पार्टीप्रतिको विश्वास कमजोर हुनु हो।
पार्टीभित्र नेतृत्वका लागि संघर्ष हुनु लोकतान्त्रिक पार्टीमा अस्वाभाविक होइन। तर नेतृत्व संघर्ष व्यक्तिगत स्वार्थ, गुट र पदको प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित भयो भने त्यसले पार्टीलाई कमजोर बनाउँछ।
आज नेपाली जनता विशेषगरी युवा पुस्ताले राजनीतिक दलसँग एउटा साधारण प्रश्न गरिरहेका छन्—
“हामीलाई सत्ता परिवर्तन होइन, शासन परिवर्तन कहिले दिनुहुन्छ?”
यो प्रश्नको जवाफ नेपाली कांग्रेसले दिन सक्नुपर्छ।
तीन टुक्रा हुने सम्भावना कति?
मेरो विश्लेषणमा अहिले नै नेपाली कांग्रेस तीन टुक्रामा विभाजित हुन्छ भनेर ठोकुवा गर्नु हतार हुनेछ। राजनीति सम्भावनाको खेल हो। अन्तिम समयमा नेताहरूबीच सहमति हुन सक्छ, शक्ति समीकरण बदलिन सक्छ र नयाँ गठबन्धन निर्माण हुन सक्छ।
तर यदि—
• गगन थापा आफ्नो नेतृत्व दाबीबाट पछि हटेनन्,
• शेखर कोइरालाले सभापतिको दाबी कायम राखे,
• शेरबहादुर देउवाले आफ्नो राजनीतिक प्रभाव र समूह जोगाउने रणनीति लिए,
• र यी तीन धारबीच सहमतिको सम्भावना कमजोर भयो,
भने कांग्रेसभित्र तीन अलग राजनीतिक शक्ति–केन्द्र निर्माण हुने सम्भावना बलियो बन्न सक्छ।
यो औपचारिक रूपमा पार्टी तीन टुक्रा हुनु पनि नहुन सक्छ। पार्टी एउटै नाम र झन्डामुनि रहे पनि व्यवहारमा तीनवटा गुट वा शक्ति–केन्द्रमा विभाजित हुन सक्छ। नेपालको राजनीतिक इतिहासमा यस्तो अवस्था नयाँ होइन।
अन्तिम प्रश्न : कांग्रेस फुट्छ कि रूपान्तरण हुन्छ?
नेपाली कांग्रेसका लागि आजको मूल प्रश्न पार्टी फुट्ने वा नफुट्ने मात्र होइन। मूल प्रश्न हो—कांग्रेस रूपान्तरण हुन्छ कि पुरानै शैलीको राजनीतिमा सीमित रहन्छ?
यदि नेतृत्वले समयको माग बुझ्यो, युवापुस्ताको आवाज सुनेर पुस्तान्तरणलाई स्वीकार गर्‍यो, भ्रष्टाचार र अनियमितताका प्रश्नमा शून्य सहनशीलताको नीति अपनायो तथा पार्टीभित्र आन्तरिक लोकतन्त्रलाई बलियो बनायो भने कांग्रेस अझ बलियो भएर अगाडि बढ्न सक्छ।
तर यदि नेतृत्व संघर्ष व्यक्तिगत पद, परिवार, गुट र शक्ति संरक्षणमा मात्र केन्द्रित भयो भने पार्टीभित्र विभाजनको सम्भावना बढ्न सक्छ।
त्यसैले आजको अवस्थामा मेरो निष्कर्ष यति मात्र हो—
नेपाली कांग्रेस तीन टुक्रामा विभाजित हुन्छ भनेर अहिले नै भन्न सकिँदैन, तर वर्तमान शक्ति–समीकरणले कांग्रेसभित्र तीनवटा स्पष्ट राजनीतिक धार निर्माण हुने सम्भावना भने देखाएको छ।
भोलिको कांग्रेस कस्तो हुन्छ भन्ने निर्णय अन्ततः नेताहरूको रणनीतिले मात्र होइन, कांग्रेसका कार्यकर्ता र नेपाली जनताको निर्णयले गर्नेछ।