किसान–मजदुरको मुक्तिका लागि जीवन समर्पण गर्ने कमरेड हरिहर यादव :

स्व.कमरेड हरिहर यादव : किसान–मजदुरको मुक्तिका लागि जीवन समर्पण गर्ने ओझेलमा परेका क्रान्तिकारी योद्धा सामन्तवाद, शोषण र अन्यायविरुद्ध किसान–मजदुरलाई संगठित गर्ने कम्युनिस्ट नेता, जनकवि तथा सामाजिक रूपान्तरणका अभियन्ता थिए ।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास लेख्दा प्रायः राष्ट्रिय तहका चर्चित नेताहरूको नाम अग्रपंक्तिमा आउँछ। तर गाउँका गरिब किसान, खेतमा पसिना बगाउने मजदुर र सामन्ती शोषणमा पिल्सिएका सर्वसाधारणलाई राजनीतिक चेतना दिएर आन्दोलनमा उतार्ने थुप्रै अग्रजहरूको योगदान भने अपेक्षाकृत कम चर्चामा आएको छ। त्यस्तै ऐतिहासिक व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्छ—बाराको कचोर्वामा जन्मिएका स्वर्गीय कमरेड हरिहर यादव।
उहाँ केवल कम्युनिस्ट नेता मात्र हुनुहुन्नथ्यो। उहाँ किसान–मजदुरका दुःखलाई आफ्नै दुःख ठान्ने सामाजिक अभियन्ता, भोजपुरी भाषाका जनकवि र सामन्ती शोषणविरुद्ध जनतालाई जागृत गराउने क्रान्तिकारी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँको राजनीतिक जीवनको मूल उद्देश्य पद र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्नु नभई श्रम गर्ने वर्गलाई अधिकारसम्पन्न बनाउनु थियो।
कचोर्वाबाट सुरु भएको विद्रोही चेतना
बाराको कचोर्वा गाउँ तत्कालीन किसान आन्दोलनको महत्त्वपूर्ण आधारभूमिमध्ये एक थियो। त्यस समय ग्रामीण समाजमा जमिनदारको प्रभाव व्यापक थियो। गरिब किसान ऋण, चर्को ब्याज, श्रमको शोषण र सामाजिक विभेदबाट पीडित थिए। खेतमा काम गर्ने किसान र मजदुरले आफ्नो श्रमअनुसारको प्रतिफल पाउनसमेत संघर्ष गर्नुपर्थ्यो।
यस्तो सामाजिक परिवेशमा हुर्किनुभएका हरिहर यादवको मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो—श्रम गर्ने मानिस नै किन गरिब र शोषित भइरहन्छन्? उत्पादन गर्ने किसानले नै किन भोक सहनुपर्ने? समाजमा धनी र गरिबबीच यति ठूलो विभेद किन छ?
यिनै प्रश्नले उहाँलाई परम्परागत सोचबाट बाहिर निकाल्दै सामाजिक परिवर्तनको बाटोतर्फ डोर्‍याए। धार्मिक भजन–कीर्तनमा रुचि राख्ने उहाँको चेतना क्रमशः सामाजिक अन्याय, वर्गीय विभेद र शोषणविरुद्ध केन्द्रित हुँदै गयो।
उपलब्ध जीवनीपरक विवरणअनुसार उहाँको जन्म वि.सं. १९८५ सालतिर भएको अनुमान गरिन्छ। औपचारिक शिक्षाको अवसर सीमित भए पनि उहाँले जीवनका अनुभव, जनसम्पर्क र संघर्षबाट राजनीतिक चेतना विकास गर्नुभयो। यही चेतना उहाँको लेखन र आन्दोलनको आधार बन्यो।
पुष्पलालको विचार र कम्युनिस्ट आन्दोलनसँगको सम्बन्ध
नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन विस्तार हुँदै गर्दा हरिहर यादवले पनि किसान र मजदुरको अधिकारलाई केन्द्रमा राखेर राजनीतिक गतिविधि अगाडि बढाउनुभयो। वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिमा उहाँ सक्रिय रहनुभएको र त्यसपछि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा प्रवेश गरी किसान संगठन निर्माणमा भूमिका निर्वाह गर्नुभएको विवरण पाइन्छ।
उहाँले पुष्पलाल श्रेष्ठको विचार र नेतृत्वसँग सम्बन्धित कम्युनिस्ट आन्दोलनको धारमा रहेर किसान–मजदुरलाई संगठित गर्ने काम गर्नुभयो। प्रारम्भिक कम्युनिस्ट नेताहरू तुलसीलाल अमात्यलगायतसँगको सहकार्य पनि त्यस क्षेत्रको किसान आन्दोलनको इतिहासमा उल्लेख गरिएको छ।
वि.सं. २००९, २०११ र २०१३ सालतिर बारा–रौतहट क्षेत्रमा भएका किसान आन्दोलनहरूमा हरिहर यादव अग्रणी भूमिकामा रहनुभएको विवरण विभिन्न ऐतिहासिक सामग्रीमा उल्लेख छ। आन्दोलनका क्रममा उहाँले जेलजीवनसमेत बिताउनुपरेको थियो।
उहाँको राजनीतिक सक्रियता केवल पार्टी संगठन विस्तारमा सीमित थिएन। उहाँ किसानलाई आफ्नो शोषणको कारण बुझाउन, अधिकारका लागि आवाज उठाउन र सामन्ती संरचनाविरुद्ध संगठित हुन प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो। उहाँका लागि राजनीति जनताको जीवनमा परिवर्तन ल्याउने माध्यम थियो।
‘रे नही जी कहो’ र किसान आन्दोलनको विद्रोही स्वर
हरिहर यादवको योगदान बुझ्न तत्कालीन किसान आन्दोलनका नाराहरू र तिनको सामाजिक सन्दर्भ बुझ्न आवश्यक छ। त्यस समयमा किसानहरू जमिनदारको अत्याचार, चर्को ब्याज, ऋणको बोझ, श्रमको अवमूल्यन र सामाजिक अपमानविरुद्ध आन्दोलनमा उत्रिएका थिए।
‘तमसुक फट्टा, मोछ उखाडो’, ‘रे नही जी कहो’, ‘भकारी फोडो’, ‘जसको जोत उसको पोत’, मोहियानी हक र जमिनको हदबन्दीजस्ता नाराहरूले त्यस समयको किसान आन्दोलनको विद्रोही चरित्र व्यक्त गर्थे।
‘रे नही जी कहो’ अर्थात् डर र अधीनताको मानसिकताबाट बाहिर निस्केर आफ्नो आत्मसम्मानका साथ बोल भन्ने भावले किसानलाई अन्याय सहेर बस्ने अवस्थाबाट प्रतिरोधतर्फ प्रेरित गर्थ्यो। यसलाई केवल भाषिक अभिव्यक्तिका रूपमा होइन, सामन्ती सामाजिक सम्बन्धविरुद्धको चेतनाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
त्यस्तै, जमिनदारको जुँगा उखाड्ने आन्दोलनको अभिव्यक्तिले सामन्ती अहंकार र निरंकुश सामाजिक प्रभुत्वलाई चुनौती दिने प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको थियो। यसको मर्म व्यक्तिगत प्रतिशोधभन्दा पनि अन्यायपूर्ण शक्ति सम्बन्धविरुद्धको विद्रोह थियो।
किसान आन्दोलनको मुख्य सन्देश स्पष्ट थियो—जसले जमिन जोत्छ, उत्पादन गर्छ र आफ्नो पसिना बगाउँछ, उसले पनि सम्मान, न्याय र अधिकार पाउनुपर्छ।
हरिहर यादवजस्ता नेताहरूले यस्ता नारालाई गाउँगाउँसम्म पुर्‍याउन र सामान्य किसानलाई राजनीतिक आन्दोलनसँग जोड्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।
पसिना सुक्नुअघि मजदुरको पारिश्रमिक
हरिहर यादवसँग जोडिने अर्को महत्त्वपूर्ण विचार हो—मजदुरले काम गरेपछि उसको पसिना सुक्नुअघि नै पारिश्रमिक पाउनुपर्छ।
यस अभिव्यक्तिमा श्रमप्रतिको सम्मान, आर्थिक न्याय र मजदुरको जीवनप्रतिको संवेदनशीलता समेटिएको छ। दिनभरि अरूको खेतमा काम गरेर साँझ घर फर्किने मजदुरको परिवार त्यही ज्यालामा निर्भर हुन्थ्यो। पारिश्रमिक रोकिँदा वा नपाउँदा उसको परिवारको खाना, औषधि र दैनिक जीवन प्रभावित हुन्थ्यो।
त्यसैले मजदुरको ज्यालालाई मालिकको कृपा होइन, श्रमिकको अधिकारका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने उहाँको विचारको मूल मर्म थियो।
आज पनि श्रमिकले समयमा ज्याला नपाउने, न्यून पारिश्रमिकमा काम गर्नुपर्ने र श्रमको उचित मूल्यका लागि संघर्ष गर्नुपर्ने समस्या देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा हरिहर यादवको श्रमसम्बन्धी दृष्टिकोणले अझै पनि सामाजिक न्यायको प्रश्न उठाउँछ।
श्रम गर्ने मानिसलाई सम्मान दिनु, उसको पारिश्रमिक सुनिश्चित गर्नु र उत्पादनमा योगदान दिने वर्गलाई अधिकारसम्पन्न बनाउनु नै उहाँको विचारबाट लिन सकिने महत्त्वपूर्ण शिक्षा हो।
जनकविको कलमबाट सामाजिक क्रान्ति
हरिहर यादवको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उहाँको साहित्यिक योगदान हो। उहाँले भोजपुरी भाषामा गीत, कविता र जनचेतनामूलक रचनाहरू लेखेर राजनीतिक विचारलाई सामान्य जनतासम्म पुर्‍याउनुभयो।
उपलब्ध साहित्यिक इतिहासअनुसार वि.सं. २०१० सालमा प्रकाशित उहाँको जनगीत सङ्ग्रह ‘मेला के बहार’ नेपाली भोजपुरी साहित्यको प्रारम्भिक प्रकाशित कृतिमध्ये महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उहाँको लेखनमा जनजीवन, वर्गीय विभेद र सामाजिक अन्यायका विषय प्रमुख थिए।
उहाँका लागि साहित्य केवल मनोरञ्जनको माध्यम थिएन। त्यो जनतालाई प्रश्न गर्न सिकाउने, अन्यायविरुद्ध बोल्न प्रेरित गर्ने र सामाजिक परिवर्तनको आवश्यकता बुझाउने साधन थियो।
उहाँले स्थानीय भाषा र लोकलयको प्रयोग गरेर जटिल राजनीतिक विचारलाई सर्वसाधारणले बुझ्ने गरी प्रस्तुत गर्नुभयो। औपचारिक शिक्षाको अवसर सीमित भएका ग्रामीण समुदायमा गीत र कथामार्फत विचार पुर्‍याउनु त्यतिबेला प्रभावकारी जनचेतनाको माध्यम थियो।
उहाँका रचनामा जातीय विभेद र वर्गीय शोषणबीचको सम्बन्धलाई पनि प्रश्न गरिएको पाइन्छ। उत्पादन गर्ने श्रमिकलाई जातका आधारमा अपमान गर्ने र उसको श्रमबाट लाभ लिने सामाजिक व्यवस्थाप्रति उहाँको दृष्टिकोण आलोचनात्मक थियो।
यस अर्थमा हरिहर यादवलाई राजनीतिक कार्यकर्ता मात्र नभई भोजपुरी भाषा–साहित्यको माध्यमबाट जनताको आवाज अभिव्यक्त गर्ने जनकविका रूपमा पनि सम्झनुपर्छ।
पञ्चायती प्रतिबन्ध, निर्वासन र निरन्तर संघर्ष
वि.सं. २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि कम्युनिस्टसहितका विभिन्न राजनीतिक धारका नेताहरूले भूमिगत जीवन र निर्वासनको कठिन परिस्थिति सामना गर्नुपर्‍यो। हरिहर यादव पनि राजनीतिक दमनबाट प्रभावित हुनुभयो र उपलब्ध जीवनीपरक विवरणअनुसार भारतमा निर्वासनको जीवन बिताउनुभयो।
राजनीतिक गतिविधिमाथि प्रतिबन्ध लागेको अवस्थामा संगठन निर्माण, जनसम्पर्क र विचार प्रचार गर्नु सहज थिएन। तर उहाँको राजनीतिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि सामाजिक परिवर्तनको विचारसँग जोडिइरहनु थियो।
पछि उहाँ विभिन्न कम्युनिस्ट संगठनसँग आबद्ध रहनुभयो। उपलब्ध जीवनीमा नेकपा (माले) र नेकपा (एमाले) को एकीकरणपछि बनेको प्रारम्भिक केन्द्रीय संयोजन समितिमा समेत उहाँको भूमिका उल्लेख गरिएको छ। वि.सं. २०४८ सालको निर्वाचनमा उम्मेदवार नबनाइएपछि उहाँले पार्टी छाडेर नेकपा (संयुक्त मार्क्सवादी) तर्फ गएको विवरण पनि पाइन्छ।
यी घटनाले उहाँको राजनीतिक यात्रामा विचार, संगठन र नेतृत्वसँग सम्बन्धित जटिलताहरू रहेको देखाउँछन्। तर उहाँको ऐतिहासिक पहिचान कुनै एउटा पार्टीको सदस्यतामा मात्र सीमित हुँदैन। किसान–मजदुरको पक्षमा उठाएको आवाज, साहित्यिक योगदान र प्रारम्भिक कम्युनिस्ट आन्दोलनमा खेलेको भूमिकाले उहाँको व्यक्तित्वलाई व्यापक बनाउँछ।
वि.सं. २०६१ साल कात्तिक ८ गते उहाँको निधन भएको उपलब्ध जीवनीपरक सामग्रीमा उल्लेख छ।
इतिहासले बिर्सन नहुने योगदान
हरिहर यादवको जीवनले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—राजनीतिक आन्दोलनको इतिहास लेख्दा नेतृत्वको केन्द्रमा रहेका व्यक्तिहरूलाई मात्र सम्झने कि गाउँगाउँमा जनतालाई संगठित गर्ने अग्रजहरूको योगदानलाई पनि समान महत्त्व दिने?
कचोर्वाबाट उठेर किसान र मजदुरको पक्षमा आवाज उठाउने हरिहर यादवले आफ्नो समयको सामाजिक संरचनालाई चुनौती दिनुभयो। उहाँले श्रमको सम्मान, किसानको अधिकार, सामन्ती शोषणको अन्त्य र सामाजिक समानताको विचारलाई जनस्तरसम्म पुर्‍याउनुभयो।
उहाँको योगदानको मूल्याङ्कन गर्दा उहाँका विचारलाई आजको समाजसँग जोडेर हेर्नुपर्छ। किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाएको छ कि छैन? मजदुरले समयमा पारिश्रमिक पाएको छ कि छैन? भूमिहीन र विपन्न नागरिकले सम्मानपूर्वक बाँच्ने अवसर पाएका छन् कि छैनन्? जात, वर्ग र आर्थिक अवस्थाका कारण मानिसमाथि विभेद भइरहेको छ कि छैन?
यी प्रश्नहरू आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि पनि हरिहर यादवको जीवन एउटा ऐतिहासिक स्मरण हो। जनतासँगको सम्बन्ध, श्रमिक वर्गप्रतिको प्रतिबद्धता र स्थानीय भाषामा विचार सम्प्रेषण गर्ने क्षमताले नै राजनीतिक आन्दोलनलाई समाजको गहिराइसम्म पुर्‍याउँछ।
निष्कर्ष : कचोर्वाको माटोमा जन्मिएको संघर्षको विरासत
स्वर्गीय कमरेड हरिहर यादवको जीवनलाई केवल विगतको एउटा राजनीतिक अध्यायका रूपमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। उहाँको जीवन किसान–मजदुरको अधिकारका लागि संघर्ष गर्ने, सामाजिक विभेदविरुद्ध बोल्ने र साहित्यलाई जनचेतनाको माध्यम बनाउने एउटा ऐतिहासिक विरासत हो।
बाराको कचोर्वाले जन्माएको यो व्यक्तित्व राष्ट्रिय राजनीतिक इतिहासमा पर्याप्त रूपमा स्थापित हुन नसकेको भए पनि उहाँको योगदानलाई अभिलेखीकरण गर्ने, उहाँका रचनाहरू सङ्कलन गर्ने र नयाँ पुस्तालाई उहाँको संघर्षबारे जानकारी गराउने काम आवश्यक छ।
उहाँको स्मृतिमा सालिकमा फूलमाला चढाउनु महत्त्वपूर्ण छ, तर त्योभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण उहाँका विचार, रचना र संघर्षको इतिहास सुरक्षित राख्नु हो। उहाँसँग सम्बन्धित पुराना दस्तावेज, पत्र, पुस्तक, गीत र आन्दोलनका सहभागीहरूको मौखिक साक्ष्य सङ्कलन गर्न सके उहाँको जीवनबारे अझ विस्तृत र प्रमाणिक इतिहास तयार गर्न सकिन्छ।
हरिहर यादवको जीवनले सम्झाउँछ—इतिहास परिवर्तन गर्ने शक्ति केवल सत्ताको केन्द्रमा बस्नेहरूसँग हुँदैन; खेतमा पसिना बगाउने किसान, श्रम बेचेर जीवन धान्ने मजदुर र उनीहरूलाई संगठित गर्ने निष्ठावान अभियन्ताहरूसँग पनि हुन्छ।
कचोर्वाका स्वर्गीय कमरेड हरिहर यादवलाई सच्चा श्रद्धाञ्जली भनेको उहाँले उठाएका किसान–मजदुरका अधिकार, श्रमको सम्मान, सामाजिक समानता र न्यायका प्रश्नलाई जीवित राख्नु हो।