प्रचण्ड–ओली मिल्दा कम्युनिस्ट पुनरुत्थान सम्भव छ?

रामबाबु मेहता – नेपालको समकालीन राजनीतिमा पछिल्लो प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले एउटा गहिरो सन्देश दिएको छ—परम्परागत शक्तिहरूको आधार हल्लिएको छ, र मतदाताको प्राथमिकता तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। यस्तो परिवेशमा पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) र केपी शर्मा ओली (ओली) बीचको सम्भावित सहकार्यले फेरि कम्युनिस्ट शक्तिलाई पहिलो स्थानमा पुर्‍याउन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठेको छ।
पहिलो दृष्टिमा हेर्दा, यी दुई नेताको एकता कम्युनिस्ट मतको पुनःसंकेन्द्रणको आधार बन्न सक्छ। इतिहासले देखाउँछ कि विभाजित कम्युनिस्ट शक्तिहरू एकीकृत हुँदा उनीहरूले उल्लेखनीय चुनावी सफलता हासिल गरेका छन्। २०७४ को चुनाव यसको ज्वलन्त उदाहरण हो, जहाँ नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को गठनले स्थायित्व र विकासको ठूलो आशा जगाएको थियो। त्यसैले, गणितीय हिसाबले मात्रै हेर्दा, प्रचण्ड–ओली समीकरणले मत विभाजन रोक्दै पुनः बलियो उपस्थिति देखाउन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
तर यथार्थ यसभन्दा जटिल छ। पछिल्लो पराजय केवल विभाजनको परिणाम होइन, गहिरो विश्वासको संकट को अभिव्यक्ति हो। मतदाताले अब केवल नेताहरूको सहमति होइन, उनीहरूको व्यवहार, नीतिगत स्पष्टता र परिणाममूलक कार्यसम्पादनको मूल्यांकन गर्न थालेका छन्। प्रचण्ड–ओली एकता भए पनि यदि त्यो केवल सत्ताकेन्द्रित समीकरणमा सीमित रह्यो भने, यसले जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न सक्दैन।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको “एकता बनाम रूपान्तरण” हो। विगतमा देखिएको जस्तै, शीर्ष तहको सहमति कार्यकर्ता तहसम्म रूपान्तरण हुन सकेन भने त्यसले चुनावी परिणाममा खासै प्रभाव पार्दैन। मत–स्थानान्तरण प्रभावकारी हुन संगठनभित्रको विश्वास, अनुशासन र साझा लक्ष्य स्पष्ट हुनुपर्छ। अन्यथा, एकता केवल कागजी सीमामा सीमित रहन्छ।
त्यसैगरी, नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदयले पुराना समीकरणलाई चुनौती दिएको छ। विशेषतः राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता दलहरूले “वैकल्पिक राजनीति” को मागलाई संस्थागत रूप दिएका छन्। शहरी र युवा मतदातामा देखिएको परिवर्तनकारी सोचले अब परम्परागत विचारधाराभन्दा बढी सुशासन, पारदर्शिता र परिणाम लाई प्राथमिकता दिएको छ। यस्तो अवस्थामा, केवल पुराना नेताहरूको पुनर्मिलनले यो नयाँ लहरलाई रोक्न सक्ने सम्भावना कमजोर देखिन्छ।
शहरी राजनीति त झन् अझै जटिल बन्दै गएको छ। काठमाडौं उपत्यका लगायतका क्षेत्रमा कम्युनिस्टहरूको प्रभाव खस्किनु केवल संगठन कमजोर हुनु मात्र होइन, धारणा व्यवस्थापनमा असफलता पनि हो। नयाँ पुस्ताले राजनीतिक निष्ठाभन्दा बढी कार्यक्षमता र इमान्दारितालाई प्राथमिकता दिन थालेको छ, जुन चुनौती पुराना दलका लागि गम्भीर छ।
यस सन्दर्भमा निष्कर्ष स्पष्ट छ—प्रचण्ड र ओलीको एकता आवश्यक हुन सक्छ, तर पर्याप्त भने होइन। यदि कम्युनिस्ट शक्तिहरूले पुनः पहिलो शक्ति बन्न चाहन्छन् भने, उनीहरूले तीनवटा आधारभूत परिवर्तन गर्नैपर्छ:
विश्वसनीय नेतृत्व र स्पष्ट नीति,संगठनभित्र वास्तविक एकता अनुशासन,जनअपेक्षाअनुसार परिणाममुखी शासनशैली।
यी आधारबिना हुने कुनै पनि एकता केवल अस्थायी समीकरण बन्नेछ, दीर्घकालीन राजनीतिक पुनरुत्थानको आधार होइन। त्यसैले, प्रश्नको उत्तर सीधा छ—प्रचण्ड–ओली मिल्दा सम्भावना त खुल्छ, तर त्यसले मात्र कम्युनिस्टहरूलाई फेरि पहिलो शक्ति बनाउने ग्यारेन्टी भने दिँदैन।